بررسی ساختار مغز افراد دو زبانه

دستاورد یک عصب شناس ایرانی

بررسی ساختار مغز افراد دو زبانه

مغز انسان می‌تواند در پاسخ به تجربیات خاص زندگی به صورت ساختاری تغییر کند. برای مثال، نتایج پژوهش‌هایی که با دستگاه‎ ‎ریخت سنجی بر پایه واکسل (‏VBM‏) در لندن انجام شد، نشان داد که در مغز رانندگان تاکسی این شهر حجم بالاتری از ماده خاکستری‎ (GMV) ‎در «هیپوکامپ» پشتی توسعه یافته است که این مسأله به طور مثبتی با میزان ساعاتی که این افراد در تاکسی صرف می‌کنند ارتباط دارد. ‏

همچنین، حجم ماده خاکستری در مغز موسیقیدانان در مقایسه با غیرموسیقیدانان در قسمت لُب گیجگاهی فوقانی و مناطق پشتی جانبی جلوپیشانی بیشتر است. این درحالی است که، هنوز مشخص نیست که مغز افراد دو زبانه چگونه از نظر ساختاری تغییر می‌کند، چرا که این افراد در زندگی روزانه خود به طور همزمان از دو زبان استفاده می‌کنند. توانایی متمایز در افراد دو زبانه که یک مهارت ویژه به شمار می‌رود، در این است که آنها می‌توانند به طور ارادی تعیین کنند که برای برقراری ارتباط با دیگران از کدام یک از زبان‌های اول یا دوم خود استفاده کرده و به طور مؤثری بر پایه زبان شنونده یا تغییر موقعیت، از یک زبان به زبان دیگر سوئیچ کنند.‏

دلایل مستندی نشان می‌دهند که این کنترل زبان یا توانایی سوئیچ کردن با یک شبکه پیچیده نورونی ارتباط دارد که در کورتکس پشتی جانبی جلوپیشانی‎ (PFC)‎، کورتکس کمربندی قدامی‎ (ACC) ‎و شکنج فوق لبه ای‎ (SMG) ‎‏ واقع شده اند. این ساختارهای نورونی به طور جالب توجهی با کنترل شناختی کلی نیز ارتباط دارند.‏

ساختار مهم دیگری که در کنترل زبان افراد دو زبانه مشارکت دارد، هسته دمی چپ‎ (LCN) ‎است. این ناحیه زمانی فعال می‌شود که افراد دو زبانه میان دو زبان مختلف سوئیچ می‌کنند. بنابراین دو زبانه‌ها به یک مکانیزم نورونی مؤثر برای انتخاب و کنترل زبان‌های خود نیاز دارند تا بتوانند ارتباطات موفقی را با دیگران داشته باشند.‏

این در حالی است که، «ژوبین ابوطالبی»، نورولوژیست عصب زبانشناس ایرانی دانشگاه «زندگی ـ سلامت سن رافائله میلان» (‏Vita-Salute San Raffaele University‏) در ایتالیا از سال‌ها قبل پژوهش‌های خود را روی کشف توانایی‌های مغزی این نوع افراد متمرکز کرده است. به گفته این دانشمند ایرانی، افراد دو زبانه کسانی هستند که همزمان می‌توانند از دو زبان و با یک توانایی استفاده کنند.‏

این افراد به دو گروه افراد دو زبانه متقدم و دو زبانه متأخر تقسیم می‌شوند. دو زبانه‌های متقدم افرادی هستند که از زمان تولد و حتی از دوران جنینی در محیط دو زبانه رشد کرده‌اند و افراد دو زبانه متأخر کسانی هستند که در سال‌های بعد و از طریق آموزش، زبان دوم را آموخته‌اند، اما با گذر زمان مهارت بالایی در استفاده از زبان دوم کسب کرده‌اند.

تیم پژوهشی که «ژوبین ابوطالبی» سرپرستی آن را به عهده دارد در تحقیقاتی که با همکاری عصب زبان شناسان لابراتوار «نوروساینس شناختی و یادگیری دانشگاه نرمال پکن» انجام دادند و نتایج آن را در شماره ماه می‌مجله علمی «کورتکس مغز» Cerebral Cortex) ‎ )منتشر کردند به نتایج جدیدی در مورد ساختارهای مغزی دو زبانه دست یافتند و نشان دادند که زبان اشاره در مغز همان ساختارهایی را فعال می‌کند که در زمان استفاده از زبان دوم فعال می‌شوند.

مچنین تیم ابوطالبی از دانشگاه «سن رافائله» در همکاری با پژوهشگران دانشگاه‌های هنگ کنگ، لندن و بارسلونا که نتایج یافته‌های خود را در شماره ماه نوامبر مجله «کورتکس مغزی» منتشر کردند کشف کردند که افراد دو زبانه در تصمیم گیری‌های در زمان‌های کوتاه سریع‌تر از افراد تک زبانه عمل می‌کنند. بارها پیش آمده است که در موقعیت‌های تصمیم گیری در یک فرصت زمانی بسیار کوتاه برای مثال، عبور از چهارراه زمانی که چراغ راهنما در حال تغییر از سبز به زرد است قرار گیریم.‏نتایج تحقیقاتی که تیم ابوطالبی به آن رسیده است، نشان می‌دهد که افراد دو زبانه در حل موقعیت‌های از این نوع سریع‌تر عمل می‌کنند. این تحقیق با مقایسه رفتار افراد دو زبانه با افراد تک زبانه برای نخستین بار نشان داده است که نه فقط دو زبانه‌ها سریع‌تر هستند، بلکه همچنین مغز آنها در بعضی از فضاهای بحرانی که توانایی انسان در تصمیم‌گیری‌های درست در فرصت کوتاه را پردازش می‌کنند توسعه بیشتری یافته است.‏

این دانشمند ایرانی دو گروه را مورد بررسی قرار داد. در گروه اول افراد دو زبانه‌ای که از کودکی زبان‌های آلمانی و ایتالیایی را یاد گرفته‌اند و در گروه دوم افراد تک زبانه در همان گروه سنی و با همان پیش زمینه آموزشی و اقتصادی- اجتماعی قرار گرفته اند. برای هر دو گروه یک سری تست شناختی تجویز شد و این دانشمندان همزمان فعالیت‌های مغزی داوطلبان را با تکنیک‎ VBM ‎‏(ریخت سنجی برپایه واکسل) و‎ fMRI ‎‏(رزنانس مغناطیسی کاربردی) رصد کردند. ‏

به گفته ژوبین ابوطالبی هدف از این پژوهش درک این نکته بود که مغز «افراد دو زبانه دونمایی»، بسیار ویژه است ما این فرضیه را مطرح کردیم که ماده خاکستری مغز دو زبانه‌ها در بعضی از فضاهایی که برای کنترل زبان مهم هستند تراکم بیشتری را به خود اختصاص داده است. تفاوت میان افراد «دو زبانه دونمایی» با افراد «دو زبانه تک نمایی» در این است که در مورد اول، فرد می‌تواند یک زبان گفتاری را صحبت کند و همان را با زبان اشاره بیان کند. اما در مورد دوم، فرد دو زبانه تک نمایی قادر است به دو زبان گفتاری حرف بزند، اما نمی‌تواند آنها را با زبان اشاره بیان کند. روش‌هایی که در این تحقیق استفاده شده است شامل‎ fMRI ‎‏(رزنانس مغناطیسی کاربردی) و‎ VBM ‎‏(ریخت سنجی برپایه واکسل) می‌شود.‏‎ VBM ‎دستگاهی است که به ما اجازه می‌دهد تراکم ساختارهای مغزی چون ماده خاکستری را اندازه‌گیری کنیم.‏

در این پژوهش، ۲۷ نفر که از آنها ۱۴ داوطلب، دو زبانه دونمایی (با زبان مادری چینی یا انگلیسی) بودند و ۱۳ نفر در گروه کنترل قرار داشتند و فقط به زبان چینی تکلم می‌کردند.

گروه مورد مطالعه دست کم از ۲۰ سال قبل از زبان اشاره استفاده می‌کردند و بنابراین تسلط بالایی روی این زبان داشتند. نتایج این تحقیقات نشان داد که افراد دوزبانه دونمایی برای این که بتوانند از یک زبان به زبان دیگر سوئیچ کنند (از زبان گفتاری به زبان اشاره) از ساختارهای مشابه افراد دو زبانه تک نمایی (دو زبان گفتاری) استفاده می‌کنند. این نتایج تائید می‌کند زبان اشاره می‌تواند به عنوان یک زبان واقعی مورد ملاحظه قرار گیرد.‏

نتیجه مهمتری که از این تحقیق به دست آمد این بود که ماده خاکستری افراد دو زبانه دونمایی تراکم بیشتری دارد و بنابراین «هسته دمی چپ مغز» این افراد از تعداد بیشتری نورون و سیناپس تشکیل شده است. هسته دمی چپ، ساختار مهمی برای کنترل زبان است و به ما اجازه می‌دهد که بدون خطا از یک زبان به زبان دیگر تغییر کنیم.‏

مغز یک فرد دو زبانه کمتر از مغز یک فرد تک‌زبانه برای یک تصمیم گیری مهم فعال می‌شود. این نشان می‌دهد که دو زبانه‌ها از دیدگاه شناختی برای حل یک موقعیت بحرانی به نیروی کمتری نیاز دارند.‏

افراد دو زبانه در کورتکس کمربندی قدامی، ماده خاکستری بیشتری دارند. این ناحیه مغزی، مهمترین ساختار مغز در نظارت و کنترل اعمال و تصمیمات است. همچنین میان عملکرد اجرایی افراد دو زبانه در حل تعارضات شناختی و ضخامت ماده خاکستری در کورتکس کمربندی قدامی یک ارتباط مثبت وجود دارد.‏

این اطلاعات بسیار قابل توجه است و تائید می‌کند که دو زبانه بودن از نوعی که از لحظه تولد حضور دارد تأثیرات مستقیمی روی توسعه مغز می‌گذارد. مغز افراد دو زبانه در مدت رشد برای انجام وظایف شناختی که نیاز به تصمیم گیری‌های سریع و مؤثر دارد بهتر عمل می‌کند. درحقیقت، دو زبانه‌هایی که ابوطالبی مورد بررسی قرار داده است کمتر از تک‌زبانه‌ها نیاز به استفاده بالا به کورتکس کمربندی قدامی برای تصمیم‌گیری داشتند، اما در استفاده از آن بسیار سریع‌تر بودند.‏

نقل از:روزنامه اطلاعات، یکشنبه ۲۹ آبان۱۳۹۰ ـ ۲۳ ذی الحجه ۱۴۳۲ـ ۲۰ نوامبر ۲۰۱۱ـ شماره ۲۵۱۸۱

About عبدالرضافارسی

عبدالرضا فارسی کارشناس ارشد روانشناسی مشاوره تحصیلی، ازدواج، کودک و نوجوان تلفن: 09363732767