معنی اعرابی در کلام سعدی

در جلسه دوره خوانی گلستان هفته گذشته رسیدیم به  این حکایت از سعدی که:
زاهدی مهمان پادشاهی بود.چون به طعام بنشستند، کمتر از آن خورد که که ارادت او بود و چون به نماز برخاستند، بیش از کرد که عادت او بود تا ظن صلاح در حق او زیادت کنند. پس از این شیخ اجل بیتی معروف دارد که در زبان فارسی به صورت ضرب المثل هم در آمده و آن بیت چنین است:
ترسم نرسی به کعبه ای اعرابی    کاین ره که تو می روی به ترکستان است
البته معنای بیت مفهوم و رساست ولی یکی از حاضران در جلسه پرسید منظور از اعرابی چه می باشد؟ هر کس سخنی گفت. متن گلستانی که در اختیار من می باشد و به تصحیح و توضیح استاد حسن انوری می باشد در حاشیه توضیح کلمه اعرابی نوشته بود اعرابی به معنی عرب بادیه نشین.اما امروز که تفسیر نمونه جلد هشتم را نگاه می کردم متوجه شدم در مورد کلمه اعرابی توضیح جالبی دارد که بهتر است این معنا را هم در توضیح شعر سعدی در نظر بگیریم.
بنا براین در پی آنچه در تفسیر نمونه جلد هشتم ذیل عنوان معنای اعرابی در سوره توبه آمده است عینا می آورم.

الأَعْرَابُ أَشَدُّ کُفْرًا وَنِفَاقًا وَأَجْدَرُ أَلاَّ یَعْلَمُواْ حُدُودَ مَا أَنزَلَ اللّهُ عَلَى رَسُولِهِ وَاللّهُ عَلِیمٌ حَکِیمٌ ﴿۹۷﴾  وَمِنَ الأَعْرَابِ مَن یَتَّخِذُ مَا یُنفِقُ مَغْرَمًا وَیَتَرَبَّصُ بِکُمُ الدَّوَائِرَ عَلَیْهِمْ دَآئِرَهُ السَّوْءِ وَاللّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ ﴿۹۸﴾  وَمِنَ الأَعْرَابِ مَن یُؤْمِنُ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَتَّخِذُ مَا یُنفِقُ قُرُبَاتٍ عِندَ اللّهِ وَصَلَوَاتِ الرَّسُولِ أَلا إِنَّهَا قُرْبَهٌ لَّهُمْ سَیُدْخِلُهُمُ اللّهُ فِی رَحْمَتِهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ ﴿۹۹﴾
عرب های بادیه‏نشین  کفر و نفاقشان [از دیگران] شدید تر است و به جهل از حدود (و مرزهای) آنچه خدا بر پیامبرش نازل کرده، سزاوارترند، و خداوند دانا و حکیم است.(۹۷) و برخى از آن اعراب بادیه‏نشین کسانى هستند که آنچه را [در راه خدا] هزینه مى‏کنند خسارتى [براى خود] مى‏دانند و براى شما پیشامدهاى بد انتظار مى‏برند پیشامد بد براى آنان خواهد بود و خدا شنواى داناست (۹۸) و برخى [دیگر] از عرب های بادیه‏نشین کسانى‏اند که به خدا و روز بازپسین ایمان دارند و آنچه را انفاق مى‏کنند مایه تقرب نزد خدا و دعاهاى پیامبر مى‏دانند بدانید که این [انفاق] مایه تقرب آنان است به زودى خدا ایشان را در جوار رحمت‏خویش درآورد که خدا آمرزنده مهربان است (۹۹)
“اعراب ” از کلماتی است که معنی جمعی دارد، اما مفردی برای آن از نظر لغت عرب نیست و این کلمه تنها به عرب های بادیه نشین اطلاق می شود، و به هنگامی که معنی مفرد را ادا کنند، همین کلمه را با یای نسبت به صورت “اعرابی” می گویند.
بنابراین به خلاف آنچه بسیاری تصور می کنند، اعراب جمع عرب نیست.
گرچه اعرابی به معنی بادیه نشین است ولی در اخبار و روایات اسلامی مفهوم وسیعتری پیدا کرده و به تعبیر دیگر مفهوم اسلامی آن با منطقه جغرافیایی بستگی ندارد بلکه با طرز تفکر و منطقه فکری مربوط است: آنها که دور از آداب و سنن و تعلیم و تربیت اسلامی هستند- هرچند شهر نشین باشند- اعربیند، و بادیه نشینان آگاه و آشنا به آداب و سنن اسلامی اعرابی نیستند.
حدیث مشهور من یم یتفقه منکم فی الدین فهو اعرابی “هر کس از شما از دین آیین خود آگاه نشود اعرابی است” که از امام صادق نقل شده گواه روشن بر گفتار فوق است.**و نیز از علی ع در نهج الباغه نقل شده گروهی از اصحاب عصیانگرش را مخاطب ساخته فرمود:
“و اعلموا انکم صرتم بعد الجهره اعرابا”:بدانید شما بعد از هجرت، اعرابی شدید!.
در دو حدیث فوق اعرابی شدن نقطه مقابل هجرت قرار داده شده، و با توجه به این که مفهوم وسیع هجرت نیز جنبه مکانی ندارد بلکه اساس آن انتقال فکر از محور کفر به محور ایمان است معنای اعرابی بودن نیز روشن می شود، یعنی بازگشت از “آداب و سنن اسلامی” به “آداب و سنن جاهلیت”. منبع: تفسیر نمونه جلد هشت.

About عبدالرضافارسی

عبدالرضا فارسی کارشناس ارشد روانشناسی مشاوره تحصیلی، ازدواج، کودک و نوجوان تلفن: 09363732767