وسواس چیست ؟

عبدالرضا فارسی

وسواس یک اختلال پیچیده روانی است که نیاز به درمانهای دارویی و روانشناختی خاص خود داشته و حتماً باید تحت نظر یک متخصص روانپزشک، مشاور و یا روانشناس بالینی مورد درمان قرار گیرد. ویژگی بارز این بیماری وسوسه انگیزی یا حالت وسواس است. در اصطلاح اهل لغت حدیث نفس است، یعنی کلامی که در باطن انسان است و نیرویی بی ریشه ولی قوی که به امر و نهی کردن انسان، واداشتن او به ارتکاب عملی یا بازداشتن او از انجام دادن امری می پردازد. در برخی از آیات قرآن، وسواس به معنای افکار بیهوده و مضری است که در ذهن خطور می کند و در صورت تحقق و وقوع خارجی درمی یابیم که امری باطل و بیهوده بوده است. قاموس قرآن آن را به معنی حدیث نفس گرفته، کلامی از باطن، خواه از سوی شیطان و خواه از خود انسان. تفسیر مجمع البیان وسواس را از وسوسه دانسته است و آن، خواندن به سوی چیزی است با صدای آهسته و تفسیرالمیزان وسوسه را به معنی آن چیزی می داند که باطن و درونش با او سخن گوید. توصیف بیماری وسواس از تاریخ معرفی اولیه آن توسط اسکیرول در ۱۸۳۸ تاکنون تغییری نیافته است یک سیمپتوم( Symptom) وسواسی معمولاً به صورت زیر تعریف می شود: “یک ایده، فکر، تصور، احساس یا حرکت مکرر یا مضر که با نوعی احساس اجبار و ناچاری ذهنی و علاقه به مقاومت در برابر آن همراه است. بیمار متوجه بیگانه بودن این حادثه نسبت به شخصیت خود بوده و از غیر عادی بودن و ناهنجار بودن رفتار خود آگاه است. برای مثال در اینگونه مواقع فرد سالم حکمی صادر می کند: پس اراده انسان کجا رفته است؟ پاسخ این است که: هیچ جا! کاملاً سرجایش است فقط بقدری ناتوان و ضعیف است که کاری از آن ساخته نیست. افراد مبتلا به وسواس به پوچی و بیهودگی اعمال خود واقفند. فقط چاره ای ندارند و کار دیگری از دستشان برنمی آید. آنها نیز مانند دیگر انسانها دارای اراده هستند فقط فاقد نیروی لازم برای بهره گیری از آن می باشند و به عبارت روشن تر فشارهای وجدان ناخودآگاه بسی نیرومندتر است و مانع از اجرای تصمیم مناسب توسط آنان می گردد. اختلال وسواس به دو دسته تقسیم می شود: دسته اول افکار وسواسی یا Obsessive افکار، تکانه ها و یا تصوراتی ناخواسته و آزار دهنده یا ترکیبی از آنها هستند که عموماً مورد مقاومت واقع می شوند. برای همین وسواسها به عنوان یک منبع درونی اغلب شناخته شده اند. محتوای وسواسها اغلب همراه با آلودگی،خشونت و پرخاشگری، تکانه های جنسی، صدمه، نظم و ترتیب و مسائل مربوط به مذهب می باشد. قابل توجه است که اکثر افراد طبیعی نیز دارای وسواسهای ناخواسته و آزارنده هستند. اما این وسواسها که از شدت و فراوانی کمتری برخوردارند، ناتوانی و آشفتگی را در پی دارند. بسیاری از مشکلات روانی شایع مثل اضطراب، افسردگی، وسواس و… در افراد طبیعی هم دیده می شود اما آنچه حائز اهمیت است میزان شدت و فراوانی بالای این مشکلات در افراد بیمار است، به نحوی که کارکرد و عملکرد روزانه آنها را با مشکل مواجه می کند.

وسواس

وسواس obsessive

شایعترین نوع وسواس فکری عبارتند از: ترس های آلودگی به میکروب ها و چرک: تردید و شک نسبت به انجام دادن درست یک کار؛ افکار مزاحم درخصوص تکرار یاعمل پرخاشگرانه یا جنسی؛ تقارن و یا دقت بیش از حد و شک دینی و یا اخلاقی مفرط.
مثالهای بالینی برای افکار وسواسی:
۱ مادری این تکانه نفوذ کننده و تکراری را داشت که می خواهد طفل معصوم خود را خفه کند و این امر با این تفکر یا شک دنبال می شد که شاید او این کار را انجام داده است.
۲ راننده ای دارای این تفکر آزارنده بود که به هنگام عبور ازجاده ممکن است فردی را به زیر بگیرد.
۳ محصل جوانی بر این باور بودکه با قبولی در دانشگاه، حق ورود دیگران به دانشگاه را غصب خواهد کرد و با داشتن توانایی های لازم در جلسه امتحان از نوشتن درست مطالب خودداری می کرد.
دسته دوم اجبارها یا اعمال وسواسی Compulsion رفتارهایی تکراری و آئین مند می باشند که به نظر هدفدار می رسند و حسی از اجبار ذهنی مقدمه یا همراه این رفتارها می باشد که عموماً توسط شخص مورد مقاومت قرار می گیرد. آنها منطبق بر قواعدخاص بوده و یا به شیوه ای کلیشه ای و قالبی انجام می پذیرند.
اعمال وسواسی غالباً به صورت تمیزی و پاکیزگی افراطی، نظم و ترتیب بیش از حد، تردید و دودلی درباره درست انجام دادن کارها، کندی و دقت فوق العاده نسبت به انجام دادن وظایف و بررسی و بازبینی فوق العاده امور و اوضاع و احوال جلوه گر می شوند. شایعترین نوع وسواس عملی وارسی، شستشو، شمارش، پرسیدن و یا اعتراف، تقارن و دقت، ذخیره سازی و یا انبار نمودن می باشد.
اینک به بیان نمونه هایی از بروز وسواس عملی می پردازیم:
۱- زن جوانی هرگاه به دسته پول دست می زد احساس آلودگی می کرد و دستهای خود را براساس آئین خاصی کاملاً و بارها می شست.
۲- مرد جوانی هرگاه که اتاق یا خانه خود را ترک می کرد، می بایست درها، پنجره ها، کشوها، گنجه ها و غیره را که کاملاً قفل کرده بود مجدداً بازرسی می کرد.
۳ – زن جوانی به تصور اینکه دستشویی عامل آلودگی است از صبح تا شب، حیاط و دستشویی داخل حیاط را می شست.
فکر وسواسی موجب اضطراب شخص می شود، در حالیکه انجام عمل وسواسی اضطراب شخص را کاهش می دهد. شخص مبتلا به اختلال وسواس معمولاً غیرمنطقی بودن افکار وسواسی خود را درک می کند. اختلال وسواس می تواند اختلال ناتوان کننده باشد، چون افکار وسواسی می تواند وقت گیر بوده و به طور قابل ملاحظه در برنامه معمول شخصی، عملکرد حرفه ای، فعالیتهای اجتماعی معمول یا روابط با دوستان و اعضاء خانواده تداخل نماید.
طبقه بندی اختلال وسواس فکری عملی
بیماران وسواس فکری عملی براساس مشکلات برجسته شان به پنج دسته تقسیم می شوند:
۱ – بیمارانی که دارای اجبارهای شستشو و نظافت هستند.
۲ – بیمارانی که دارای اجبارهای بازبینی هستند.
۳- بیمارانی که دارای انواع دیگر اجبارهای آشکار هستند.
۴- بیمارانی که مشکلات وسواس فکری – عملی آنها شامل اجبارهای آشکار نمی شود.
۵ – بیمارانی که دارای کندی وسواس اولیه هستند. مشکل اساسی آنهاکندی مفرط است. وظایف ساده ای از زندگی روزانه مقدار زیادی از وقت این افراد را می گیرد. آنها بسیار نگران روش انجام آن کار بوده و حیطه اصلی که این افراد را تحت تأثیر قرار می دهد موضوع مراقبت از خود می باشد.
خصوصیات مشترک بین افکار و اعمال وسواسی:
۱- افکار و اعمال وسواسی به گونه ای پایدار و تحمیل شونده و مصرانه آگاهی فرد مبتلا را فرا گرفته اند.
-۲ افکار و اعمال وسواسی برای فرد مبتلا رنج آور، نامطلوب، غیر قابل کنترل و ناپذیرفتنی هستند.
۳ – شخص مبتلا، افکار و اعمال وسواسی را بیهوده و غیرمنطقی می داند، ولی قادر به متوقف ساختن آنها نیست.
۴- فرد مبتلا در خود نیازی برای مقابله با افکار و اعمال وسواسی احساس می کند، اما می ترسدکه در صورت ارتکاب این عمل اضطرابش افزایش یابد.
علل پیدایش اختلال وسواس:
علت دقیق ناهنجاری وسواس هنوز در جریان تحقیق است. عده ای بر این باورند که ممکن است ناشی از نامتعادل بودن سروتونین باشد که یک انتقال دهنده شیمیایی در فرد است که تصور می شود درکنترل وضعیتهای خلقی و هشیاری دخالت دارد. عده ای دیگر آن را ناشی از یادگیری می دانند و بعضی دیگر حتی به تاریخچه وراثتی آن می پردازند. با این وجود تحقیقات در زمینه کشف علل آن هنوز ادامه داشته و جنبه های مختلف محیطی، روانی، اجتماعی و جسمانی را در بررسی علل آن در نظر می گیرد.
علائم اختلال وسواس:
علائم ناهنجاری وسواس طیفی از خفیف تا شدید را دربرمی گیرد. عده ای ممکن است فقط به فکرهای وسواسی دچار باشند، برخی ممکن است بتوانند افکار وسواسی و رفتارهای جبری خود را برای مدت کوتاهی مهار کنند و بدینوسیله علائم خود را در مدرسه یا محل کار پنهان کنند. اما هنگامی که وضعیت شدیدتر می شود، اختلال وسواس آنقدر زندگی فرد را اشغال می کند که دیگر نمی تواند در فعالیتهای روزانه عملکرد داشته باشد چون بسیاری از وقت خود را صرف مراسم وسواسی خود می کند. علائم این بیماری متشکل از آداب و رسومی خشک و غیر قابل انعطاف است که اغلب جنبه سمبولیک و سحرآمیز دارد.
در آن اعمال الزام، شگفت انگیزی، تکرار کلمات و اعداد اهمیت زیادی پیدا می کنند. از علائم اولیه آن ترس تکرار یک طرز فکر، تردید در عقاید و تصورات و در صورت نهایی احساس اجبار است. مبتلایان اغلب به تحریکات ذهنی و وسوسه های بی دلیل تمکین کرده و موافق با آن عمل می کنند. ضعف روحی را می توان از نشانه های اصلی این بیماری دانست. ناهنجاری وسواسی گاهی همراه افسردگی، اختلالات تغذیه ای، ناهنجاری سوء مصرف مواد، یک ناهنجاری شخصیتی، ناهنجاری نقصان توجه یا دیگر ناهنجاری های اضطرابی می باشد.
این اختلالات همراه، در ترکیب با تمایل به پنهان کردن مشکل، تشخیص و درمان ناهنجاری را بسیار مشکل می کنند و بدین ترتیب افراد مبتلا به ناهنجاری وسواسی تا سالها پس از شروع علائم هیچ درمانی دریافت نمی کنند. ولی علائمی مانند نفرت و یا نگرانی از دفع ترشحات بدن (مانند ادرار، مدفوع، بزاق) ترس از احتمال وقوع اتفاقی وحشتناک (آتش سوزی، مرگ وابستگان)، زهد ورزی و عبادت مفرط، اعتقاد به اعداد شوم و نحس، مسواک زدن شدید و مفرط، رسیدن به سر و وضع خود (به نحو افراطی)، کندن مو از بدن و ناخن جویدن هم ممکن است از علائم وسواس باشد.
منابع و مآخذ:
آزاد، حسین (۱۳۷۹)؛ آسیب شناسی روانی؛ تهران: نشر بعثت
سیف، علی اکبر(۱۳۷۳): تغییر رفتار و رفتار درمانی نظریه ها و روشها؛ تهران: نشر دوران
مشعل، وفا و دیگران (۱۳۷۷)؛ تقویت اراده؛ تهران
ویژه، هوشمند؛ اعصاب ما و زندگی امروز منابع لاتین در دفتر نشریه موجود می باشد.
روزنامه اطلاعات، مهدی زارع

About عبدالرضافارسی

عبدالرضا فارسی کارشناس ارشد روانشناسی مشاوره تحصیلی، ازدواج، کودک و نوجوان تلفن: 09363732767